De kosmos volgens Julie Kropholler

Leidschendam - Boven de deuren van de jaren dertig woningen tegenover het Leidschendamse raadhuis zijn leuke tegels met versieringen te zien. De meeste hebben iets te maken met hemellichamen, maar sommige verbeelden seizoenen. Ook zie ik er een paar met sierlijke plantmotieven. De tableaus vormen een mooi geheel met de bakstenen architectuur.

Door Anne Marie Boorsma

Er zijn afbeeldingen van de tekens van de dierenriem, zoals de stier en de leeuw. Er zijn ook klassieke goden die de planeten symboliseren, zoals Jupiter en Venus. De meeste taferelen hebben een gele of blauwe achtergrond met daaromheen witte, golvende vormen. De tegels zijn van verschillende afmetingen. De voorstellingen zelf hebben meestal de kleur van terracotta. De rechthoekige lijsten zijn van baksteen en passen daarom mooi bij de woningen die ook van baksteen zijn gemaakt. Maar ook de rest van de omgeving, inclusief het raadhuis. Een tegel die er echt uitspringt is te vinden op de Koningin Wilhelminalaan 26. Hier geen ornament als de andere, maar de geografische coördinaten van deze plek. Het is een verticale zonnewijzer. 

De versieringen zijn ontworpen door Julie Kropholler (1894-1963). Zij was de jongere zus van de architect Alexander Kropholler, die het raadhuis en deze woningen ontwierp (hun oudere zus, Margaret Staal-Kropholler werd overigens bekend als de allereerste professionele vrouwelijke architect van Nederland). De architect had in 1938 een ontwerp gemaakt voor een complete woonwijk, met in het midden het raadhuis. Aanleiding was de nieuwe gemeente Leidschendam, ontstaan uit de fusie van Veur en Stompwijk. Alleen kwam het er niet van, omdat de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Daarbij kwam dat de architect sympathiseerde met de bezetter, waardoor hij na de oorlog tijdelijk geen opdrachten meer kreeg. Uiteindelijk werden er maar 32 woningen gebouwd. 

Broer en zus hebben altijd nauw samengewerkt. Zo zijn er in het raadhuis ook glas-in-loodramen te zien die Julie Kropholler ontworpen heeft. De mallen voor de Leidschendamse geveltableaus gebruikte ze later nog een keer voor woningen in de Haagse Vogelwijk (o.a. Kwartellaan). Wel voegde ze hier Latijnse bijschriften toe. Daarnaast bracht ze versieringen aan in veel andere panden van haar broer. Ik denk bijvoorbeeld aan de raadhuizen van Waalwijk en Wateringen en aan het Van Abbemuseum in Eindhoven. 

Het samenwerken tussen architecten en beeldende kunstenaars is een typisch verschijnsel uit het midden van de 19de eeuw. Het was vooral William Morris, oprichter van de Arts and Crafts-beweging, die voorstander was van deze ‘samenwerkende kunsten’. Dat was een reactie op de industrieel gemaakte kunst die allerlei stijlen vermengden. Zielloze kunst vond hij. Morris wilde terug naar het pure handwerk. Hij stimuleerde de ambachtelijke kunsten. Zijn ideaal was een totaalkunstwerk waarin architectuur, meubels en decoratie als één mooi geheel werden ontworpen. Bij de Krophollers zie je dat terug. De terracotta versieringen zijn een onderdeel van het gebouw.

Julie Kropholler werd geboren in Nieuwer-Amstel (nu Amstelveen) en was een veelzijdige kunstenares, maar ook illustrator, graficus en docent aan de Industrieschool voor Meisjes in Den Haag. Krophollers tegels werden uitgevoerd in de Steen-en Kleiwarenfabriek Ouderzorg-De Ridder (1876 tot 1962) aan de Oude Rijn in Leiderdorp. 

Ga voor reacties en meer info over cursussen kunstgeschiedenis naar: www.annemarieboorsma.nl.