Techniek in een gevelsteen

Leidschendam - Aan de gevel, rond het raam van het Neherlaboratorium is een steenreliëf waarop je een staande man ziet. Hij draagt zo’n typische stofjas uit de jaren ’50. Geconcentreerd is hij bezig een apparaat te bedienen. Het is een serieuze aangelegenheid. Dat zie je onmiddellijk. Hij buigt zijn linkerarm en bedient een langwerpig apparaat. Voor de leek is het lastig om te zien wat hij aan het doen is. Nu is het zo dat reliëfs op gevels vaak iets vertellen over de functie van het gebouw. Daarom eerst iets over dit rijksmonument in Leidschendam.

Door Anne Marie Boorsma  

Het Neherlaboratorium werd geopend in 1955. Het is genoemd naar dr. Lambertus Neher, PTT-directeur van 1949 tot aan zijn pensioen in 1954. Het laboratorium werd een belangrijk onderzoekscentrum voor telecommunicatie. Zo werd er geëxperimenteerd met telefonie, radioverbindingen en later computernetwerken. Het complex is een typisch voorbeeld van wederopbouwarchitectuur (1945-1965): strakke lijnen, sobere gevels en verticale accenten. Het heeft een hoge toren van 52 meter hoog en is ontworpen door architect Samuel Josua van Embden. 

Terug naar onze man in stofjas. Waarschijnlijk is hij een laboratoriummedewerker met in zijn handen een meet-of zendapparaat, mogelijk een radio-ontvanger of signaalmeter. Je ziet bovenaan ook iets van een zendmast of antenne. Hij stelt iets in of leest iets af. Het reliëf weerspiegelt zo de wetenschappelijke functie van het laboratorium.

De maker van het reliëf is de bekende Haagse kunstenaar Theo van der Nahmer (1917-1989). Hij volgde een opleiding praktische bouwkunde in Den Bosch en studeerde daarna in Den Haag beeldhouwkunst bij Bon Ingen Housz. Hij werd lid van Haagse kunstenaarsgroepen als Verve en Fugare en bovendien van de Haagse Kunstkring en Pulchri Studio. Jarenlang had hij een atelier op landgoed Clingendael. Hij hakte in steen, maar maakte ook bronzen beelden en richtte zich bovendien op schilderen en keramiek. Hij werkte overwegend figuratief, waarbij de mens centraal stond. Bekende steenreliëfs van hem, vergelijkbaar met ons PTT-reliëf, zijn ‘Slachtoffers 40-45’ en ‘Mensen, planten en vogels’. Overbekend zijn ook Van der Nahmers bronzen beelden ‘Eline Vere’ en ‘De Flaneur’, allemaal uit de jaren ’50 en te vinden in Den Haag. 

Maar ook Leidschendam-Voorburg heeft meerdere werken van hem, zoals ‘Psyche’ en ‘Flora’.Ook waren er andere kunstenaars die het Neherlaboratorium verfraaiden. Zo zijn er kunstwerken te bewonderen van Gerard van Remmen, Oswald Wenckebach, Rudi Rooijackers en Corinne Franzen-Heslenfeld. Het waren goede tijden voor kunstenaars. Dat had te maken met de toen net ingevoerde 1%-regeling (1951). Deze bepaalde dat overheidsgebouwen een klein deel van het bouwbudget moesten besteden aan kunst. Bijvoorbeeld voor beelden, reliëfs, wandschilderingen en glas in loodramen. Zo werd kunst zichtbaar voor een breed publiek en daardoor toegankelijker.

Het Neherlaboratorium stond lang leeg. In 2006 werd het omgebouwd tot een appartementencomplex en in 2024 werd het verbouwde auditorium geopend. Gebouw en kunst vormen een prachtige eenheid en is een bezoek meer dan waard. En dat is mogelijk. De ‘Stichting Vrienden Nehertoren’, organiseert regelmatig rondleidingen. Voor meer informatie: https://nehertoren.nl/.

Voor reacties en info over (online) cursussen kunstgeschiedenis: www.annemarieboorsma.nl.