Struikelen om te herdenken

‘Een mens is pas vergeten als zijn naam is vergeten’. Deze zin uit de Talmoed inspireerde de Duitse kunstenaar Gunter Demnig (Berlijn 1947) tot een bijzonder project. In 1992 plaatste hij zijn eerste Stolperstein (struikelsteen) in Keulen. Een gedenkteken voor een slachtoffer van het naziregime. Ondertussen zijn er duizenden van deze stenen in Europa gelegd. In Leidschendam-Voorburg worden de laatste op 7 en 8 mei geplaatst.

Door Anne Marie Boorsma

De struikelsteen is een kleine betonnen kubus van 10 x 10 x 10 cm met aan de bovenkant een glimmend messing plaatje, aan de hoeken iets afgeplat. Hierop is de naam van het slachtoffer gegraveerd met geboorte- en sterfdatum, het jaar van deporatie en de plaats waar de man, vrouw of het kind is vermoord. De met de hand gemaakte steen wordt op straatniveau tussen de stoeptegels ingemetseld voor het laatste huis waar het slachtoffer woonde.

Wil je als voorbijganger de tekst goed kunnen lezen en tot je laten doordringen, dan moet je stilstaan en buigen. Dat is precies de bedoeling. Met onze gebogen houding tonen we respect voor elk slachtoffer van de Holocaust, zoals Joden, Roma, Sinti en homoseksuelen. Het gaat dus telkens om één slachtoffer dat herdacht wordt. Dit is essentieel. Juist omdat de oorlogsslachtoffers niet als mensen, maar als nummers werden gezien. In de concentratiekampen werden die op hun onderarm getatoeëerd.

Denmig plaatste zelf zijn eerste Stolperstein voor het oude stadhuis van Keulen op 16 december 1992. Precies 50 jaar daarvoor gaf Heinrich Himmler het bevel tot de deportatie van Sinti en Roma. Later plaatste de kunstenaar meer van deze gedenkstenen; nog zonder toestemming. Hij richtte een stichting op en vervolgens verspreidden de gedenktekens zich over heel Europa. De eerste struikelsteen in Nederland werd in het Twentse Borne gelegd op 29 november 2007.

Demnig studeerde kunst en industrieel ontwerpen aan de academies van Berlijn en Kassel. Hij ontwikkelde zich als conceptueel kunstenaar met een sterke maatschappelijke betrokkenheid. Met zijn Stolpersteine-project is hij in heel Europa bekend geworden. Hij ontving vele prijzen. Zo is hij in 2008 benoemd tot Ambassadeur voor democratie en tolerantie en is hij ereburger van de stad Keulen. 

Vergelijkbaar met het Stolpersteine-project kreeg Amsterdam in 2021 het Nationaal Holocaust Namenmonument. Ontwerper is de Pools-Amerikaanse architect Daniel Liebeskind. Het monument bestaat uit vier lange bakstenen muren. Het herdenkt ruim 102.000 Nederlandse Joodse slachtoffers en 220 Sinti en Roma die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Op elke baksteen staat de naam van een slachtoffer van het nationaal socialisme. 

Sinds 2020 worden in Leidschendam-Voorburg Stolpersteine geplaatst voor Joodse oorlogsslachtoffers. De eerste aan de Rhijnvis Feithstraat 1 in Voorburg. Initiatiefnemer was de oud-burgemeester Michiel van Haersma Buma. Er werd een stichting opgericht en jaarlijks werden er nieuwe gedenkstenen geplaatst. Nu, 80 jaar na de bevrijding, worden op 7 en 8 mei de laatste stenen gelegd en komt het boek ‘Het lot van de Joden in Voorburg en Leidschendam in de Tweede Wereldoorlog’ uit. Zo worden de oorlogsmisdaden van het nazisme niet vergeten en de slachtoffers blijvend herdacht (meer info op www.historischevereniging
voorburg.nl/stolpersteine).

Voor reacties en informatie over cursussen kunstgeschiedenis: www.annemarieboorsma.nl.